Polskie firmy coraz częściej funkcjonują w warunkach presji terminów, niedoboru kadr i rosnących kosztów pracy. W tym kontekście temat nadgodzin wraca jak bumerang — zarówno po stronie pracodawców, jak i pracowników. Czy w 2026 roku można zmusić pracownika do pracy w godzinach nadliczbowych? A jeśli tak — w jakich granicach i z jakimi konsekwencjami prawnymi oraz finansowymi?
Ten artykuł wyjaśnia aktualny stan prawny, praktykę rynkową oraz najczęstsze nadużycia, z jakimi mierzą się dziś pracownicy i działy HR.
W artykule wyjaśniamy m.in.:
- kiedy nadgodziny są legalne,
- czy odmowa pracy w nadgodzinach może skutkować zwolnieniem,
- jakie limity obowiązują w 2026 roku,
- jak wygląda wynagrodzenie za nadgodziny w praktyce,
- jakie grupy pracowników są szczególnie chronione.
Czytaj więcej…
Spis treści
- Czym są nadgodziny w świetle Kodeksu pracy
- Czy pracodawca może zmusić do nadgodzin w 2026 roku
- Dopuszczalne limity pracy w nadgodzinach
- Kiedy pracownik ma prawo odmówić nadgodzin
- Nadgodziny a szczególne grupy pracowników
- Wynagrodzenie i rekompensata za nadgodziny
- Najczęstsze nadużycia pracodawców
- Kontrola PIP i konsekwencje naruszeń
- Praktyka rynkowa w 2026 roku
- Podsumowanie
Czym są nadgodziny w świetle Kodeksu pracy
Zgodnie z Kodeksem pracy, praca w godzinach nadliczbowych to praca wykonywana:
- ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy (co do zasady 8 godzin na dobę),
- ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy wynikający z obowiązującego systemu i rozkładu czasu pracy.
W 2026 roku definicja ta pozostaje niezmienna, a kluczowe znaczenie ma system czasu pracy, w jakim zatrudniony jest pracownik (podstawowy, równoważny, zadaniowy itd.).
Czy pracodawca może zmusić do nadgodzin w 2026 roku
Odpowiedź brzmi: tak, ale tylko w określonych sytuacjach.
Pracodawca ma prawo polecić pracę w nadgodzinach wyłącznie, gdy:
- istnieje konieczność prowadzenia akcji ratowniczej (ochrona życia, zdrowia, mienia, środowiska),
- występują szczególne potrzeby pracodawcy.
To drugie pojęcie jest najczęściej nadużywane. Orzecznictwo sądów pracy jasno wskazuje, że „szczególne potrzeby” nie mogą być:
- stałym elementem organizacji pracy,
- skutkiem złego planowania,
- próbą obchodzenia przepisów o czasie pracy.
Dopuszczalne limity pracy w nadgodzinach
W 2026 roku obowiązują następujące limity:
- dobowy limit: wynikający z odpoczynku dobowego (11 godzin),
- średniotygodniowy limit: 48 godzin łącznie z nadgodzinami,
- roczny limit nadgodzin:
- 150 godzin – jeśli regulamin lub umowa nie stanowią inaczej,
- do 416 godzin – jeśli pracodawca wprowadzi wyższy limit wewnętrznie.
Przekroczenie tych wartości stanowi naruszenie przepisów prawa pracy.
Kiedy pracownik ma prawo odmówić nadgodzin
Odmowa pracy w nadgodzinach jest legalna, gdy:
- polecenie narusza przepisy o czasie pracy,
- zagraża zdrowiu lub życiu pracownika,
- pracownik należy do grupy objętej szczególną ochroną,
- nadgodziny nie mają charakteru incydentalnego.
W takich przypadkach odmowa nie może być podstawą do kary porządkowej ani zwolnienia.
Nadgodziny a szczególne grupy pracowników
Kodeks pracy w 2026 roku nadal chroni m.in.:
- kobiety w ciąży,
- pracowników młodocianych,
- osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności,
- pracowników wychowujących dzieci do 8. roku życia (bez ich zgody).
W tych przypadkach zmuszanie do nadgodzin jest wprost nielegalne.
Wynagrodzenie i rekompensata za nadgodziny
Za nadgodziny przysługuje:
- normalne wynagrodzenie,
- dodatek:
- 50% – w dni robocze,
- 100% – w nocy, niedziele i święta.
Alternatywnie pracodawca może udzielić czasu wolnego, ale tylko na zasadach określonych w Kodeksie pracy.
Najczęstsze nadużycia pracodawców
W praktyce rynkowej w 2026 roku wciąż spotyka się:
- „dobrowolne” nadgodziny pod presją,
- nieewidencjonowanie czasu pracy,
- zastępowanie nadgodzin premią uznaniową,
- fikcyjny system zadaniowy.
Takie działania zwiększają ryzyko sporów sądowych i kontroli PIP.
Kontrola PIP i konsekwencje naruszeń
Państwowa Inspekcja Pracy może nałożyć:
- mandat do 2 000 zł,
- grzywnę do 30 000 zł,
- nakaz wypłaty zaległych świadczeń.
Coraz częściej kontrole inicjowane są na podstawie anonimowych skarg.
Praktyka rynkowa w 2026 roku
W realiach gospodarczych 2026 roku:
- nadgodziny są powszechne w logistyce, IT, produkcji i finansach,
- pracownicy są bardziej świadomi swoich praw,
- rośnie liczba pozwów zbiorowych i mediacji.
Dla firm oznacza to konieczność lepszego planowania czasu pracy, a nie przerzucania ryzyka na pracowników.
Podsumowanie
Czy można zmusić do nadgodzin w 2026 roku? Tak — ale tylko w granicach prawa. Każde przekroczenie tych granic naraża pracodawcę na odpowiedzialność finansową i reputacyjną. Dla pracowników kluczowa jest świadomość, że odmowa nie zawsze oznacza konflikt, a często jest realizacją przysługujących im praw.